Bijstanden boodschappen: het kan wel, De wethouder of ambtenaar moet weer barmhartig kunnen zijn

Veel Friese gemeenten zeggen geen geld terug te vorderen als familie boodschappen doet voor een bijstandsgerechtigde. Dat blijkt uit een onderzoek van de LC. En de landelijke politiek, die vindt de eigen regels nu ineens toch te streng.

Duizenden euro’s moeten terug betalen omdat je ouders boodschappen voor je hebben gedaan. Het overkwam twee bijstandsgerechtigden in Heerenveen. Een vrouw moet 7.000 euro terugbetalen, een andere vrouw kreeg te horen dat ze 14.000 moest terugbetalen. In het eerste geval loopt nog een procedure, de vrouw die 14.000 moest terugbetalen werd uiteindelijk in het gelijk gelijk gesteld door de bezwaarcommissie. De gemeente had de terugvordering onvoldoende onderbouwd, het onderzoek deugde niet.

Landelijk zorgt de terugvordering van bijstand nadat familie boodschappen betaalde, voor ophef. Volgens deskundigen zouden er wel zo’n zeshonderd gevallen zijn. Maar hoeveel daarvan vonden dan in Friesland plaats tussen 2018 en 2020? Deze vraag stelden we – samen met een aantal andere vragen – aan alle achttien gemeenten. Tien gemeenten waren duidelijk: hier niet.
,,De gemeente Ameland heeft nog nooit geld teruggevorderd van mensen die financiële hulp kregen bij het boodschappen doen en dat gaat ook niet gebeuren”, reageert Ameland. Nee, zegt ook Súdwest-Fryslân stellig. ,,Het college heeft bepaald dat een schenking tot een bedrag van 183 euro per maand wordt vrijgelaten.” Wethouder Paul Schoute van Harlingen zegt dat er eerst gekeken wordt naar wat de cliënt nodig heeft, pas daarna naar de juridische kant. ,,Er wordt niet gehandhaafd op boodschappen, wel op werk of erfenissen. Ik ga liever aan de slag om mensen aan het werk te krijgen en de echte boefjes te pakken.”
Ook Leeuwarden, Terschelling, Vlieland, West- en Ooststellingwerf, Waadhoeke en Opsterland zeggen nooit gekort te hebben in wat intussen ook wel ‘boodschappengate’ wordt genoemd.

De Fryske Marren, Dantumadiel, Noard-east-Fryslân, Schiermonnikoog enTytsjerksteradiel hebben niet gereageerd op de schriftelijke vragen van de LC, die maandag zijn verstuurd. De gemeente Smallingerland schreef niet in staat te zijn om binnen vijf dagen een antwoord te geven en Achtkarspelen beantwoordde de vragen maar half. De gemeente Heerenveen heeft zoals bekend in twee gevallen geprobeerd de bijstand wel terug te vorderen. Tot de raadsbespreking op 14 januari gaat de gemeente niet in op vragen over nieuwe gevallen.

Tweede Kamer
De terugvorderingen van bijstand na het krijgen van boodschappen leidden in Den Haag tot verontwaardiging. En tot een initiatiefwet van Kamerlid Eppo Bruins van de ChristenUnie. ,,De wethouder of de ambtenaar moet weer barmhartig kunnen zijn. En nu mag hij dat niet van de wet en moet hij hard zijn”.
,,Dit is niet de bedoeling geweest van de Participatiewet die in 2015 van kracht werd”, vervolgt Bruins. ,,Maar door de jaren heen hebben rechters bezwaren van bijstandsgerechtigden afgewezen door te stellen dat gemeenten de wet volgden als ze in soortgelijke gevallen bijstand terugvorderden. En daardoor is er zoveel jurisprudentie ontstaan, dat de menselijke maat is verdwenen. De ruimte voor ambtenaren en wethouders om in schrijnende gevallen menselijk te handelen is verdwenen omdat rechters de wet ‘hard interpreteerden’. Alleen levensbedreigende situaties worden nog als schrijnend beschouwd.”

Het wetsvoorstel betekent niet dat iedere ouder nu maar ongelimiteerd en structureel boodschappen kan gaan betalen als ze kinderen hebben die in de bijstand zitten. ,,Als dat structureel gebeurt en je meldt het niet dan ondermijn je de solidariteitsgedachte en kan terugvorderen terecht zijn. Maar dat is en blijft een grijs gebied. Belangrijk is dat de beslisruimte weer terecht komt bij de gemeenten.”

Ook de informatieplicht kan met het wetsvoorstel weer lokaal worden toegepast. Bijstandsgerechtigden zijn nu verplicht alles te melden wat ze krijgen. ,,Ik ken een geval in de gemeente Waalwijk waar een vrouw die in de bijstand zat, zorgde voor haar zieke moeder. En daar dan tussen de middag een broodje mee at. Omdat ze niet had aangegeven dat ze geregeld een maaltijd genoot bij haar moeder, werd ze bestempeld als fraudeur. Want dit was volgens die gemeente een vorm van ondersteuning. Waar gemeenten nu moeten handelen als er niet aan de informatieplicht zou zijn voldaan, verandert dat ‘moeten’ in ‘kunnen’. En mogen gemeenten afzien van maatregelen.”

Sociale advocatuur
Friese zaken waarbij bijstand werd teruggevorderd omdat mensen boodschappen kregen? Advocaat Jeroen Achterveld van het kantoor Friese Rechtshulp (voortgekomen uit het Buro voor Rechtshulp) kan zich niet herinneren zelf zo’n zaak gedaan te hebben. ,,Maar ik doe wel veel bijstandszaken in Friesland waarbij het gaat om schrijnende situaties en strikte naleving van de wet.”
Het probleem met de Participatiewet – waar de bijstand onder valt – is volgens Achterveld de zogenaamde inlichtingenplicht. Bijstandsgerechtigden moeten alles melden wat ze krijgen. Maar alles is wel heel breed, meent Achterveld.

,,De wet is heel streng, op het moment dat je iets vergeet te melden, bijvoorbeeld een tas boodschappen die je krijgt of de inkomsten die je haalt uit de verkoop van oude kinderkleding via Marktplaats, sta je met 2-0 achter. Dan moet jij bewijzen hoeveel waarde die tas boodschappen had, of hoeveel geld de verkoop van de kleding heeft opgeleverd. Ook als je bijvoorbeeld kinderkleding verkoopt om nieuwe kleren voor je kind te kopen.”
Een omkering van de bewijslast dus, die opgaat vanaf het moment dat een bijstandsgerechtigde iets niet gemeld heeft. ,,Als ik dit soort zaken krijg, zeg ik ook tegen cliënten dat ze alles moeten melden. Zelfs als ze een pak koffie krijgen. Alles. Tot en met de koekjes bij een theevisite bij de buren.

Die omgekeerde bewijslast kan leiden tot schrijnende gevallen, weet Achterveld uit ervaring. ,,Het komt voor dat mensen niet kunnen aantonen hoeveel geld ze hebben verkregen met de verkoop van goederen op Marktplaats. Als ze het niet gemeld hebben, kan een gemeente in zo’n geval zeggen dat ze ‘het recht opbijstand’ niet kunnen vaststellen. En dan komt het voor dat ze het hele bedrag aan ontvangen bijstand terugvorderen. Tot jaren terug. En het gebeurt dat de rechter daarin meegaat. En dat is dan vaak het begin van hele grote financiële ellende. Want het bedrag wordt ingehouden op de bijstand, tot in lengte van jaren. Deze mensen kunnen geen aanspraak maken op schuldsanering, want ze staan te boek als fraudeurs. En voor je het weet lopen ze een huurachterstand op en zakken ze verder en verder weg. Ik vraag me in dit soort gevallen wel eens af wat er uiteindelijk aan bijstand terugkomt bij de gemeente en hoe dat in verhouding staat tot de ellende die dat oplevert. Om over de kosten om dit soort ‘fraude’ op te sporen nog maar te zwijgen.”

(LC 09.01.21)