De rek is er uit

Woningnood, geschonden vertrouwen door de toeslagenaffaire, ecologische kaalslag en een klimaatcrisis waarvan de gevolgen nu al zichtbaar zijn. Politiek Den Haag lijkt er niet wakker van te liggen. Voor Fries Sociaal Planbureau-directeur Ingrid van de Vegte is de maat meer dan vol. ,,Heb je Rutte wel eens gehoord over de betaalbaarheid van de coronacrisis?”

Hufterig en onverantwoordelijk gedrag van de rijken der aarde, gestimuleerd door corrupte en/of lobbygevoelige regimes, dictatoriaal, of overgevoelig voor populistische massa’s, voedt het gevoel van onrechtvaardigheid en maakt immuun voor overheidscampagnes om ons gedrag te veranderen en daagt velen uit om tegen te stemmen. Nog één keer ‘een beter milieu begint bij jezelf’, of ‘de supermarkt verkoopt wat je zelf wilt’ en ik sta niet meer voor mezelf in. Voor mijn redelijke zelf.”
 

Herkenning

Hier is geen boze ontevreden burger aan het woord maar Ingrid van de Vegte, directeur van het Fries Sociaal Planbureau (FSP). Het citaat komt uit haar column die 12 september in het Friesch Dagblad stond en veel los maakte. Nooit eerder kreeg ze zoveel reacties, de meeste van herkenning.

Als iemand met behoorlijk wat invloed in de politiek en het maatschappelijk leven zoiets schrijft is er meer aan de hand, geeft ze ook zelf toe. ,,Ik ben altijd iemand geweest van samenwerken, kleine stapjes maken, overleggen en met vertrouwen in de overheid. Maar de huidige besluiteloosheid en slappe houding van de politiek heeft ook mijn vertrouwen aangetast. Terwijl we afgelopen zomer wereldwijd al de gevolgen van de klimaatcrisis konden aanschouwen, we kampen met een enorme woningnood en de biodiversiteit op instorten staat, om een paar zaken te noemen, suddert de overheid maar door.”

Ze staat met haar onlustgevoel niet alleen, merkte ze aan de vele reacties die ze kreeg. ,,Dat baart me ook zorgen. Veel mensen in een vergelijkbare positie als ik vragen zich af waar het naartoe moet. Het FSP en gelijksoortige organisaties geven al jaren wetenschappelijke input aan overheden om ze inzichten te geven voor betere beslissingen.

Maar steeds vaker merken we dat daar niets mee gedaan wordt. Men grijpt liever naar kortetermijnoplossingen die vervolgens weer nieuwe problemen opleveren. Pas al de wal het schip keert, wordt ingegrepen met alle kosten en frustraties van dien. Dat leidt niet tot beleid dat gebaseerd is op een gecontroleerd verstandig keuzeproces.

We weten voor welke maatschappelijke problemen we staan, we hebben er oplossingen voor, maar Den Haag blijft hangen in het oude denken dat juist voor die problemen heeft gezorgd.”
 

Woningnood

Een goed voorbeeld vindt Van de Vegte de huidige woningnood. ,,Die is echt niet van de ene dag op de andere ontstaan. Wat er nu speelt, zag je al heel lang aankomen maar alle signalen werden genegeerd. De markt zou het wel oplossen. Nu roept Den Haag dat er acuut wat moet gebeuren, maar zie jij wat gebeuren?”

De problemen waar Nederland mee kampt zijn volgens haar niet met de oude beproefde middelen op te lossen.

,,We zitten midden in een transitie die fundamentele veranderingen in cultuur, economie en instituties meebrengt. In het verleden gingen zulke transities, zoals de Industriële Revolutie, ook altijd met spanningen en strijd gepaard. Maar zonder een uitgewerkte visie hoe Nederland er over dertig jaar uit komt te zien en sturing omdat te bereiken wordt zo’n periode alleen maar moeizamer en krijg je meer polarisatie in de samenleving.”

De overheid zal de bevolking duidelijk moeten maken dat de tijd van een groeiende welvaart voorbij is vindt ze. ,,Je kunt niet meer bij weer meer passagiers op Schiphol ‘joepie’ roepen. Iedereen weet dat dat niet door kan blijven gaan. Er zijn bewijzen genoeg dat de aarde onze huidige levensstijl niet aan kan. Maar de politiek durft niet te kiezen voor een echte omslag en blijft hangen in pleisters plakken tegen de ergste uitwassen van het huidige systeem. Dat is geen oplossing.

Ik snap best dat boeren boos met hun trekker naar Den Haag gaan bij de zoveelste beleidsmaatregel om met het oude model toch maar aan de Europese regels te kunnen voldoen. Stop toch met marchanderen om iedereen een beetje te vriend te houden en zet een helder beleid uit voor de komende decennia waar boeren echt mee zijn geholpen en onze bodem en natuur ook.”

Betaalbaar

Dat ook het laatste IPCC-rapport Den Haag niet tot meer actie leidt en demissionair-premier Mark Rutte in een reactie niet de noodzaak van de transities benadrukt maar de haalbaar- en betaalbaarheid ervan, doet Van de Vegte de tenen krommen.

,,Je kunt van alles wel zeggen dat het betaalbaar moet zijn. Betaalbaarheid is een keuze. Heb je hem wel eens gehoord over de betaalbaarheid van het coronabeleid? Verduurzaming is niet iets dat morgen is gerealiseerd en vandaag moet worden betaald. Het is een lange termijnzaak die je nu in gang moet zetten. Maar we blijven weer hangen in gekissebis.”

Het gaat Van de Vegte niet om de persoon Rutte, hij heeft volgens haar de afgelopen tien jaar ook genoeg dingen goed gedaan, ,,maar zijn regeerstijl van wheelen en dealen werkt niet voor de problemen waar we nu voor staan. Voorheen pleitte hij voor groen rechts wat vooral een vergroening van de bestaande economie behelsde, maar zelfs daar hoor je hem niet meer over.”

Lobbypartijen

Ze had de hoop dat een nieuw kabinet onder zijn leiding wel daadkrachtig de benodigde keuzes zou gaan maken. ,,Rutte kan de komende vier jaar alle besluiten nemen die ons voor de komende dertig jaar door de transitie slepen. Hij heeft met corona bewezen een crisis te kunnen leiden. Maar daar lijkt hij bij de andere crises waar we voor staan niet op aan te sturen. Dat verbaast me zeer.

Natuurlijk, daar zitten vervelende besluiten tussen als minder hard rijden, minder vlees eten en vliegen en vervuilende bedrijven aanpakken, maar het roer móet om. De gevoeligheid voor de sterke lobbypartijen met gevestigde belangen lijkt bij hem echter onverminderd groot.”

Nog verbazingwekkender vindt ze dat uitgerekend de VVD stijgt in de peilingen. ,,Ik denk dat de mensen geen alternatief zien. De helft van de bevolking heeft het heel goed en denkt: Rutte heeft ervaring, laat hem nog maar zitten. Wie buiten de boot valt stemt misschien links, maar waarschijnlijk helemaal niet meer. Liever laat ik me niet uit over politieke partijen en koester ik de onafhankelijkheid van mijn positie.”

Het huidige probleemdoorschuifbeleid raakt haar nog meer, omdat de meeste mensen best inzien dat er wat moet gebeuren. ,,Als FSP merken wij steeds in onze onderzoeken dat er onder de meeste burgers wel degelijk behoefte is nu grote keuzes te maken met het oog op de toekomst van Nederland.

Als overheid kun je niet iedereen tevreden stellen, maar voor ingrijpende keuzes is draagvlak. Mits helder uitgelegd en vanuit een rechtvaardigheidsbeleving, iedereen moet dan inleveren, en juist de grote vervuilers moeten mee gaan oplossen.”

De politiek laat volgens haar te veel de oren hangen naar populistische schreeuwers. ,,We durven uit angst voor populisme niet meer politiek correct te zijn. Dat zie je ook in de media. Bij het coronabeleid laten ze alle meningen evenredig aan bod komen. Dan lijkt het of er heel veel mensen tegen zijn.

Uit ons Fries panelonderzoek over coronabeleid bleek het tegendeel. Dat was voor burgemeesters een eyeopener. Die dachten op basis van de media dat er heel veel onrust was. Maar de meeste mensen snappen dat de overheid iets moet doen. Ze zijn ook blij dat er dankzij maatregelen voldoende zorgcapaciteit was.”

Een verbod op lobbyen in Den Haag zou in haar ogen ook verstandig zijn. ,,Ik zag lobbyen vroeger als een onderdeel van het poldermodel. Maar dat doet alleen opgeld als alle partijen aan tafel zitten en evenveel invloed hebben. Daar is nu geen sprake van, het zijn vooral grote clubs die via hun netwerken en directe contacten, mee sturen aan het beleid.

De vleesindustrie weet best dat er over dertig jaar de helft minder vlees wordt gegeten en de fossiele branche weet dat er dan geen auto meer op benzine of diesel rijdt. In plaats van daarop in te spelen zijn belangenorganisaties aan het tijdrekken om zo een betere onderhandelingspositie te krijgen. Vervolgens laten ze de overheid betalen voor hun medewerking.

Per saldo betalen wij burgers de kosten voor de vergroening van bedrijven. Diezelfde bedrijven boeken mede dankzij de goede infrastructuur, belastingklimaat en stabiliteit waar Nederland voor zorgt, al jarenlang grote winsten. Die schrijven ze op hun eigen conto. Maar zodra er ontwikkelingen zijn waar ze last van krijgen moet de overheid over de brug komen en de omschakeling naar groengas en waterstof betalen.”

Hoop

Van de Vegte wil er voor waken cynisch te worden, maar ze merkt dat ze somberder wordt. ,,Het is lastig er de moed in te houden als je steeds weer merkt dat Nederland vastloopt maar de politiek niets doet. Ik ben ook pessimistischer geworden over de toekomst en ben niet de enige merkte ik aan alle reacties op mijn column. En juist dat is zorgelijk.”

Wat haar wel hoop en moed geeft is dat de Friese politiek heeft gekozen voor een politiek gestoeld op Brede Welvaart. Niet economisch gewin staat voorop maar het geluk en welzijn van de bevolking. In Fryslân hebben we de mogelijkheid om te doen wat er landelijk niet lukt: samen aan de brede welvaart werken voor onze kinderen.

Ze wil dit ook graag stimuleren bij gemeenten, zodat het in de gemeentelijke coalitieakkoorden komt.

,,Als FSP zijn we van het onderzoek en de cijfers, maar dat doen we om Fryslân beter en mooier te maken, om de leefbaarheid te verbeteren en te behouden. Nu zie je gemeentes vaak belang tegen belang afwegen en soms per vergunningsaanvraag de grenzen opzoeken, zonder visie op de toekomst. Maar het geluk van de huidige inwoners beschermen kan ten koste gaan van onze kinderen.

Met het principe van brede welvaart als leidraad van gemeentepolitiek kun je dat voorkomen. En wij kunnen onze analyses dan koppelen aan hoe ontwikkelingen en keuzen van invloed zijn op die brede welvaart. Daarmee helpen we de politiek en de samenleving om goede en toekomstgerichte afwegingen te maken. In gesprek met belanghebbenden kan een wethouder de beleidskeuze duidelijk maken.

Met die keuze zal niet iedereen het eens zijn, maar je voorkomt dat je groepen tegen elkaar op zet en geeft alle inwoners de kans mee te bewegen in de transities.”
 

<FD26.09.21>