Eten of je huis verwarmen? Stevenen we af op een winter vol protest?

Een Britse winkel moest sluiten vanwege te hoge kosten, energieprotest in Sri Lanka leidde tot politiek protest en zelfs het verdrijven van de regering, en de Londense Diana Skidmore kijkt naar haar energiemeter in haar huurflat in het zuiden van de Britse hoofdstad.

Europa staat deze winter voor een grote sociale test, zeggen experts. Aangewakkerd door de stijgende energie- en voedselprijzen uiten burgers in België, Groot-Brittannië en Spanje steeds vaker hun ontevredenheid. Deze sociale onrust wordt versterkt door een ontwricht klimaat en de oorlog in Oekraïne die nog steeds voortduurt.

De Britse burgerorganisatie Don’t Pay UK roept mensen op om vanaf 1 oktober de energierekening te boycotten, terwijl de door de vakbond gesteunde campagne ‘Enough is Enough’ half augustus een reeks demonstraties en acties op gang bracht waarin is opgeroepen tot betere lonen, plafonds voor huurprijzen, een rijkentaks en goedkopere energie en voeding.

De energiecrisis en de stijgende prijzen voor levensmiddelen heeft er in heel Europa toe geleid dat werknemers in onder meer België, Frankrijk en Spanje in staking zijn gegaan in sectoren als het openbaar vervoer, de gezondheidszorg en de luchtvaart. Telkens horen we dezelfde verzuchting: mensen hebben hogere lonen nodig om het hoofd te bieden aan de torenhoge inflatie.


Klimaatneutraal continent

Ondertussen heeft de Europese Unie besloten de Russische invoer van fossiele brandstoffen met twee derde te verminderen en de vraag naar gas tegen het einde van het jaar met 15 procent te doen dalen. Voor de oorlog in Oekraïne was er al het Europese doel om in 2050 het eerste klimaatneutrale continent te worden.

De druk op de olie- en gasimport uit Rusland, na de invasie in Oekraïne in februari, heeft landen ertoe gedwongen om de energiekloof te dichten door een mix van energie-efficiëntiemaatregelen: het opstarten van oude kolencentrales tot het stimuleren van een versnelde transitie richting hernieuwbare energie.

Sommige economen zeggen dat de noodzaak om de elektriciteit en verwarming tijdens de komende wintermaanden draaiende te houden in Europa, belangrijker is dan de doelstellingen op middellange tot lange termijn om meer schone energie op te wekken en de klimaatverandering af te remmen.

,,Niemand is gebaat bij black-outs”, sprak Simone Tagliapietra, senior fellow bij de Brusselse denktank Bruegel. Ze voegde daaraan toe dat alle opties moeten worden overwogen om dat scenario te vermijden, ,,inclusief de vervuilende”.

Klimaatactivisten willen echter dat regeringen fossiele brandstoffen radicaal de rug toekeren, dat ze meer gaan investeren in energie-efficiëntie en meer hernieuwbare energiebronnen toevoegen aan hun energiemix.

Welke route ze ook kiezen, de komende winter zal geteisterd worden door sociale onrust, waarschuwt Naomi Hossain, professor ontwikkelingspolitiek aan de American University in Washington D.C. die energie-, brandstof- en voedselprotesten bestudeert.

Volgens haar voorzichtige schatting hebben er sinds afgelopen november wereldwijd al tienduizend van dergelijke protesten plaatsgevonden, - en met deze onzekere toekomst, worden er meer verwacht, stelt ze. ,,Mocht ik een politicus zijn, dan zou ik me echt zorgen maken.”


Besparingen

Geconfronteerd met de dreiging van stroomuitval, hebben de EU-landen een reeks efficiëntiemaatregelen ingevoerd om de energierekening te verlagen. De jaarlijkse inflatie bereikte een recordhoogte van 8,9 procent – daarvan ongeveer 4 procentpunten als gevolg van de duurdere energie.

Spaanse burgers moesten de hitte uitzweten tijdens deze zinderende zomer, nadat de regering had bevolen om de airconditioning in openbare gebouwen, hotels, restaurants en winkelcentra niet koeler in te stellen dan 27 graden Celsius.

Frankrijk richt zich ondertussen op ‘energiezuinigheid’ met maatregelen die tegen het einde van de zomer worden gelanceerd, waaronder het ’s nachts dimmen van de verlichting van openbare reclameborden en het beboeten van winkels die hun deuren openlaten terwijl de verwarming of de koeling aanstaat.

Duitsland, de EU-staat die het afhankelijkst is van Russische brandstof, heeft in de winter verwarmingsmaxima van 19 graden Celsius aangekondigd voor openbare gebouwen en openbare zwembaden, terwijl steden als Augsburg overwegen om bepaalde verkeerslichten uit te schakelen.

Dergelijke inspanningen maken deel uit van een breder streven van de Europese Unie om de vraag naar gas te verminderen. Het Europese blok wil voor het begin van de winter de bevoorrading versterken want het vreest dat Rusland de gasleveringen verder zal beperken als een reactie op de financiële sancties van de EU.


Nog meer burgerprotest

De energiebesparingen hebben de druk op de stijgende energierekeningen van gewone burgers echter nog niet kunnen verlichten, waardoor er voor de aankomende herfst nieuwe protesten op de planning staan, van Madrid tot Londen.

Als mensen massaal protesteren omdat ze hun basisbehoeften niet meer kunnen betalen - en dus moeten kiezen tussen zich verwarmen en eten - kan dat regeringen omverwerpen, zegt expert in sociale onrust Naomi Hossain.

,,Vaak verandert een energieprotest in een politiek protest, zoals in Sri Lanka bijvoorbeeld, waar een opstand tegen een economische crisis in juli heeft geleid tot het afzetten van de president”.

Dergelijke onrust kan er echter ook toe leiden dat extreemrechtse of -linkse partijen ,,de politieke energie van ontevredenheid gaan recupereren”, terwijl centrumpartijen terughoudender zullen zijn tegen prijscontroles of het uitbreiden van de openbare diensten, vult ze aan.

Cassie Sutherland van C40 Cities, een netwerk van grote steden die aandringen op snelle actie tegen klimaatverandering, zegt dat maatregelen nodig waren om de impact van energie-inflatie op te vangen en tegelijkertijd de uitstoot snel genoeg te verminderen om de opwarming van de aarde te beperken tot 1,5 graden Celsius, zoals overeengekomen in het Klimaatakkoord van Parijs van 2015.

Sutherland roept op tot een beleidsfocus op ,,steun, het aanpassen van oude systemen en hernieuwbare energie”. Concreet moet dat volgens haar worden: financiële steun voor de armen, het upgraden van gebouwen om energie te besparen - te beginnen met sociale huisvesting, en het opschalen van investeringen in wind-, zonne- en andere hernieuwbare energiebronnen.

C40 Cities dringt er bij de Europese Commissie op aan zich in te spannen voor de renovatie van zes miljoen woningen in het komende jaar, waardoor het huidige percentage van de duurzame renovatie van woningen zou stijgen van 1 naar 3 procent.

De Europese consumentenorganisatie BEUC is het ermee eens dat landen ambitieuze renovatieplannen moeten maken om gezinnen te beschermen tegen de beweeglijkheid van de energieprijzen. ,,De goedkoopste energie is nog steeds de energie die we niet verbruiken”, zegt BEUC-directeur-generaal Monique Goyens. ,,Gezien de recente ontwikkelingen is nog langer wachten echt geen optie meer”.

Naarmate de schrik over de energieonzekerheid toenam, zeiden Duitsland, Italië, Oostenrijk en Nederland dat ze zullen toestaan dat kolencentrales opnieuw openen of hun activiteiten te verlengen.

Pragmatisme drijft de beslissingen om vervuilende energiecentrales nieuw leven in te blazen, zegt Tagliapietra, eraan toevoegend dat zonder noodmaatregelen de economische en sociale gevolgen ,,verwoestend” kunnen zijn.

Maar groene stemmen beweren dat dit vertrouwen in fossiele brandstoffen om de stroom aan te houden, zelfs op korte termijn, de crisis in de energieprijzen juist zal verergeren en de uitstootreducties in gevaar brengt.

,,Het leidt tot aanhoudende problemen met prijsschommelingen”, zegt Sutherland ,,en die zullen de meest kwetsbare gezinnen het hardst treffen. Verder zal het vasthouden aan fossiele brandstoffen ook de CO2-uitstoot verhogen, waardoor klimaatdoelen in gevaar komen.”

Een nieuw rapport van de Climate Crisis Advisory Group (CCAG), een panel van zestien internationale klimaatexperts, roept regeringen op om de energiecrisis aan te wenden om de uitstoot van broeikasgassen ,,diep en snel” te verminderen en de overstap naar hernieuwbare energiebronnen te versnellen. ,,Als we die richting uitgaan, creëren we een veiligere toekomst”, meent CCAG-voorzitter David King.

Hij erkent dat het wel enkele jaren duurt voordat nieuwe zonne- en windprojecten operationeel zijn - en ze vandaag dus niet op tijd zullen zijn om het energietekort deze winter aan te pakken.
 

Kopzorgen voor de politiek

Ondertussen zou de financiële pijn van de stemgerechtigden tot kopzorgen moeten leiden bij het Europese politieke establishment, zegt Hossain. Ze dringt er bij regeringen op aan om te luisteren naar wat er op straat gebeurt en te reageren met maatregelen om de pijn van de burger te verzachten. ,,Tot zolang mensen het gevoel hebben dat ze worden gehoord, zie ik geen reden voor hen om te stoppen met protesteren”, concludeert ze.

 

<FD 05.09.22>