IJLST | Parel Nij Ylostins moet blijven

Nij Ylostins mag niet worden gesloopt, vinden architectuur-kenners. ,,Het is een parel.’’

Nij Ylostins in IJlst plat? Dat zou eeuwig zonde zijn, oordelen architectuurkenners. Elkien moet zo’n bijzonder gebouw koesteren.
Steeds luider klinkt de oproep aan Elkien om zorgcomplex Nij Ylostins in IJlst niet met de grond gelijk te maken. Ook architecten en bouwkundigen roeren zich in het verzet tegen de sloopplannen van de woningbouwcorporatie. ,,Ik denk niet dat Elkien beseft wat voor parel het bezit’’, zegt architect/onderzoeker Marcel Barzilay. Hij deed in 2018 onderzoek naar de staat van 64 bijzondere, experimentele
bouwprojecten uit de jaren zeventig, waaronder in IJlst.

Een groep strijdvaardige inwoners van IJlst, die opkomt voor hun oudste stadgenoten, krijgt veel bijval uit de architectuurwereld. De stad probeert het zorgcomplex nu op de gemeentelijke monumentenlijst in Súdwest-Fryslân te krijgen. Het pleidooi: koester de kracht van het gebouw. Waardeer het geluk van de bewoners. En pas het aan deze tijd aan. Elkien wil Nij Ylostins ruimen en op dezelfde plek een nieuw zorgcentrum oprichten. Ook kunsthistoricus en architectuurkenner Peter Karstkarel uit Leeuwarden is ,,zéér voor’’ behoud van het pand en de aanwijzing als monument. ,,Het is een opmerkelijk complex, opzienbarend en vernieuwend voor die tijd.’’

,,Nij Ylostins markeert een bijzondere periode van bouwend Nederland. Het verdient daarmee om te worden beschermd en in oude luister te worden hersteld’’, schrijft architect Rein Hofstra uit Grou in een ingezonden brief in de . ,,De samenwerkende architecten van toen (of hun erfgenamen) zouden de kans moeten krijgen om het – met behoud van de essentie – aan te passen aan de eisen van deze tijd.’’
Het zorgcomplex, dat stamt uit 1972, is uitgerust met een opvallende status. In 1968 lanceerde de toenmalige minister van Volkshuisvesting het programma Experimentele Woningbouw. Het doel was om het niveau van de volkshuisvesting en woon-zorg te verbeteren. Er werden 64 bouwprojecten gesteund.

Bijzondere buurten zijn uit de grond geschoten. Een wijk vol paalwoningen in Hengelo, de eerste houtskeletbouw in Alkmaar (van Abe Bonnema), de kubushuizen in Helmond en futuristische bolwoningen in Den Bosch. En dus ook: Nij Ylostins, het enige project in Friesland.
In opdracht van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) heeft Barzilay een inventarisatie gemaakt van die projecten. ,,Voor zover wij weten is Nij Ylostins het enige project met dit predicaat dat op de nominatie staat om afgebroken te worden.’’ Eeuwig zonde zou dat zijn, vindt de architect. ,,Ik zou Elkien adviseren eerst cultuurhistorisch onderzoek te laten doen.’’ Nij Ylostins gold als een voorbeeldproject. Barzilay: ,,Veelvormig, kleurig. Vóór die tijd waren ‘bejaardenhuizen’ kleine kamertjes aan lange gangen. Hier kregen de bewoners een appartement aan een speelse binnenstraat. Het was de bedoeling een soort gemeenschap te stichten. Dat is blijkbaar gelukt.’’

Een gemeente kan besluiten om een gebouw aan te wijzen als monument, als het van plaatselijk belang is. Een belanghebbende kan zo’n verzoek ook indienen. Peter Karstkarel: ,,Laat ze dat in IJlst doen. Nij Ylostins als monument; dat zou prachtig zijn. Dan kan Elkien het niet zomaar slopen.’’ Er zijn tal van mogelijkheden om het zorgcomplex overeind te houden voor de toekomst, is de inschatting van de architect. ,,Dat betekent niet: stolp erover en niks aan doen. Het huidige adagium is juist: behoud door ontwikkelingen. Alleen al
zo’n groot, plat dak: daar kunnen toch zonnecellen op. Slopen is ook niet bepaald duurzaam.’’

Voor Elkien blijft de sloop de enige optie. Communicatie-adviseur Nikkie Smit: ,,De investering voor een grootschalige renovatie is te hoog ten opzichte van wat je ervoor terug krijgt.’’ Smit noemt onder meer asbest, isolatie, leidingwerk, brandveiligheid en duurzaamheid als kostenposten.